Piše: Zoran Savić
Poseta ministarke industrije, preduzetništva i trgovine u tehničkom mandatu, Mimoze Kusari-Ljilje Severnoj Mitrovici otvorila je još jednom pitanje institucionalnog odnosa prema srpskom jeziku, ali i položaju srpske zajednice na Kosovu.
Iako su na događaju prisustvovali isključivo novinari medija koji izveštavaju na srpskom jeziku, Kusari-Ljilja je na pitanja postavljena na srpskom odgovarala isključivo na albanskom jeziku, uprkos tome što je bilo očigledno da pitanja razume bez prevoda. Nakon insistiranja novinara da odgovori na srpskom jeziku, poručila je da „danas neće da govori srpski jezik“.
Ovakav pristup ne predstavlja samo pitanje političkog stila ili ličnog izbora u komunikaciji, već otvara mnogo ozbiljnije pitanje – poštovanja ustavnog i zakonskog poretka Kosova, kao i odnosa institucija i najviših funkcionera prema jednoj od zajednica na Kosovu.
Prema Ustavu Kosova, albanski i srpski jezik imaju status službenih jezika na celoj teritoriji Kosova. Ustav jasno predviđa da sve institucije imaju obavezu da obezbede ravnopravnu upotrebu oba jezika, kako u radu institucija, tako i u komunikaciji sa građanima. Ova obaveza dodatno je razrađena Zakonom o upotrebi jezika, kojim se garantuje pravo svim građanima da komuniciraju sa institucijama na svom jeziku i da od institucija dobiju odgovor na jeziku koji koriste.
Zakon ne ostavlja prostor za proizvoljno tumačenje. Institucije i njihovi predstavnici imaju obavezu da obezbede prevod i jednak pristup informacijama za sve zajednice. Ukoliko funkcioner ne govori jedan od službenih jezika, institucija je dužna da obezbedi prevodioca. Iako je iz brojnih njenih ranijih javnih nastupa jasno da govori i razume srpski jezik, Kusari-Ljilja je u ovom slučaju pitanja novinara saslušala na srpskom, ali je, iz nekog razloga, demonstrativno odgovarala isključivo na albanskom jeziku, ostavljajući utisak svesne političke demonstracije moći prema lokalnoj zajednici u sredini u kojoj srpsko stanovništvo čini većinu. Ovim činom je praktično poslata poruka da poštovanje jezičkih prava zavis isključivo od proizvoljne političke ili lične procene trenutka, a ne od zakonske obaveze.
Posebno zabrinjava i činjenica da se ovakav odnos prema srpskom jeziku još jednom dogodio upravo u Severnoj Mitrovici, sredini sa većinski srpskim stanovništvom, gde je demonstrativno odbijanje komunikacije na jednom od službenih jezika delovalo ne samo kao politička poruka, već i kao izraz otvorenog ignorisanja zajednice kojoj se u ovom slučaju zvaničnici obraćaju. Ovakav pristup predstavlja još jednu potvrdu da se njihova prava poštuju samo deklarativno, dok se u praksi sistematski potiskuju i obesmišljavaju, jer kada visoki zvaničnici demonstrativno odbijaju da koriste jedan od službenih jezika upravo pred zajednicom koja tim jezikom govori, šalje se jasna poruka institucionalne nadmenosti, arogancije i političkog prezira prema građanima koji bi po Ustavu trebalo da budu ravnopravni.
Problem je još ozbiljniji ukoliko se posmatra kroz širi kontekst kontinuiranih primedbi na poštovanje Zakona o upotrebi jezika na Kosovu. Brojne organizacije civilnog društva, uključujući i međunarodne organizacije, godinama ukazuju na sistemske probleme u primeni jezičkih prava – od loših prevoda i nefunkcionalnih verzija službenih sajtova na srpskom jeziku, do nedostatka dokumenata, obaveštenja i javnih poziva na srpskom jeziku.
Ovakav nastup jednog od najviših političkih zvaničnika morao bi da predstavlja ozbiljan alarm za sve političke i institucionalne aktere na Kosovu, ali i za međunarodnu zajednicu koja godinama insistira na standardima multietničnosti, ravnopravnosti i zaštite manjinskih prava. Alarmantno je I to što se ovakve poruke šalju u trenutku kada Kosovo pretenduje da napreduje ka članstvu u Evropskoj uniji, dok se istovremeno kroz ponašanje najviših funkcionera otvoreno i bez ikakve zadrške krše upravo oni osnovni evropski principi na kojima EU insistira – poštovanje jezičkih prava, institucionalna jednakost i zaštita nevećinskih zajednica.
Ukoliko se otvoreno ignorisanje jednog od službenih jezika normalizuje bez ikakve reakcije, što pokazuju I brojni primeri najviših kosovskih zvaničnika u prethodnim posetama većinski srpskim sredinama, onda se ozbiljno dovodi u pitanje ne samo iskrenost institucionalne posvećenosti multietničkom društvu, već i kredibilitet evropskih vrednosti koje Kosovo formalno tvrdi da zastupa.
Istovremeno, ovakvo ponašanje teško je uskladivo i sa međunarodnim standardima zaštite manjinskih prava koje je Kosovo preuzelo kao deo svog pravnog okvira. Evropska povelja o regionalnim ili manjinskim jezicima, Okvirna konvencija Saveta Evrope za zaštitu nacionalnih manjina, kao i standardi OEBS-a i Evropske unije, insistiraju na aktivnoj zaštiti jezičkih prava i na obavezi institucija da podstiču inkluzivnost i međunacionalno poverenje. U društvima koja su prošla kroz konflikt, jezik nije samo puko sredstvo komunikacije, već jedan od ključnih pokazatelja da li institucije zaista poštuju dostojanstvo, jednakost i pravo zajednica da se osećaju ravnopravnim delom društva, te samim tim direktno utiču na proces pomirenja i suživota.
Kada najviši predstavnici institucija demonstrativno odbijaju da koriste jezik jedne zajednice, a ovde su obavezi da obezbede prevodioce, to se teško može tumačiti kao slučajnost ili protokolarni previd. U većinski srpskim sredinama poput Severne Mitrovice, ovakvi potezi se jedino mogu doživeti kao jasna poruka ljudima da su nepoželjni, nevažni i da njihova prava postoje samo dok stoje napisana na papiru.
Upravo zato, ovakav pristup i poruka poslata iz Severne Mitrovice daleko prevazilaze jedan incident. Reč je o ponašanju koje direktno urušava ionako poljuljano poverenje srpske zajednice u kosovske institucije – poverenje koje je, prema brojnim istraživanjima organizacija civilnog društva, već godinama u konstantnom padu. Kada, u ovom slučaju, visoka zvaničnica demonstrativno odbije da govori jednim od službenih jezika pred medijima zajednice kojoj se obraća, šalje se utisak da institucionalna jednakost postoji samo na papiru.
Ovakav čin direktno otežava procese normalizacije odnosa, integracije i izgradnje poverenja, koji se godinama formalno promovišu kao politički prioriteti Kosova i međunarodne zajednice.
Ovde se dodatno otvara i pitanje odnosa institucija prema medijima i osnovnim demokratskim principima javnog informisanja građana. U demokratskim društvima kojima Kosovo formalno teži, posebno kada je reč o visokim političkim funkcionerima, podrazumeva se obaveza transparentne komunikacije sa medijima i pravovremenog obaveštavanja javnosti o aktivnostima koje se sprovode na terenu. Međutim, u ovom slučaju, mediji na severu Kosova nisu ni bili obavešteni o dolasku Kusari-Ljilje, iako je reč o sredini u kojoj upravo lokalni mediji predstavljaju glavni izvor informisanja za građane.
U kombinaciji svih ovih postupaka, čitav događaj ostavlja utisak arogantnog odnosa prema lokalnoj javnosti i skandaloznog ignorisanja osnovnih prava zajednice kojoj se institucije navodno obraćaju kao ravnopravnim građanima.
Ako se ovakav odnos prema srpskoj zajednici danas smatra prihvatljivim ponašanjem najviših kosovskih zvaničnika bez ikakve reakcije svih aktera na Kosovu, onda se više ni ne postavlja pitanje zašto Srbi gube poverenje u institucije – već koliko će još poniženja biti potrebno da i poslednja iluzija o ravnopravnosti i multietničkom društvu potpuno nestane.
